درمقاله اختصاصی دکتر بهرام شکوری برای ماهنامه تخصصی پردازش تشریح شد

ماهنامه پردازش- در گزارش حاضر، با نگرشی بر وضعیت اقتصادی جهان در راستای مقابله با مخاطراتی که ویروس COVID-19 برای کشورهای مختلف به وجود آورده  به بررسی  بحران‌های اقتصادی قرن گذشته در مقیاس جهانی، آخرین وضعیت بیماری کرونا و همچنین اهمیت اقتصادهای بزرگ در تامین زنجیره جهانی پرداخته شده است. به علاوه اینکه پیامد‌های شیوع کرونا در بورس‌های جهانی و در همین راستا پیامد‌های شیوع کرونا در سهام شرکت‌های بزرگ معدنی و صنایع معدنی مورد مطالعه قرار گرفته است. همچنین  به پیامد‌های شیوع کرونا بر بازار نفت و کامودیتی‌ها، پیش بینی قیمت نفت، کانال اثرگذاری شیوع بیماری کرونا بر اقتصاد جهانی با محوریت چین و در نهایت به پیامد‌‎های شیوع کرونا برای رشد اقتصادی جهان و موضوعات قابل توجه در این زمینه پرداخته شده است. در این خلال دانستن این نکته که روند اقتصاد جهان چگونه است و چه کمک‌هایی در دسترس است، یکی از مهمترین مسائل برای تجارت می‌باشد. اما مشکل آنجاست که این اطلاعات به طور مداوم در حال تغییر است. در این گزارش تلاش شده است تا به‌روزترین اطلاعات در این زمینه‌ها را در اختیار شما قرار دهیم.

     شیوع نوع جدید ویروس کرونا (Covid 19) که در ماه ژانویه از استان ووهان چین آغاز شد و در مدت کوتاه‌تر از سه ماه در سراسر جهان شیوع یافت، سیستم جهانی را عمیقاً لرزان کرده است. سیاست دنیا در ده سال گذشته شاهد تحولات متعدد جهانی بوده است. به دنبال حملات۱۱ سپتامبر، نظام جهانی مجبور شد با یک بحران امنیتی روبرو شود. اما با ظهور و گسترش داعش، بحران‌های امنیتی در مقیاس جهانی عمیق‌تر شد. در سال ۲۰۰۸ ، کل جهان با یک بحران مالی روبرو شد. با وجود دهه‌ای که گذشت اوضاع سیستم جهانی به جای اینکه بهبود یابد بدتر شد. در حال حاضر شاخص های اقتصادی دوباره زیرو رو شده است. در حقیقت، در حالی که جنگ تجاری بین ایالات متحده و چین در سال‌های اخیر نظم اقتصادی جهانی را تهدید می‌کرد، دنیا در انتظار ظهور یک بحران جدید جهانی بود. بحران‌های سیاسی جهانی، ظهور راست گرایان، از بین رفتن قدرت عمل نهادهای بین المللی و بروز مشکلات عمیقی مانند بحران سوریه نیز باعث شده است که در مورد آینده سیستم جهانی سوالات متعددی مطرح شود. با این حال ، هیچ کس به دلیل این مشکلات، تفاسیر بدبینانه‌ای در مورد آینده  بیان نکرده است. با این حال اپیدمی بیماری کرونا به بحرانی بسیار عمیق تر از آنچه که انتظار می رفت تبدیل شد و به طور فزاینده‌ای آینده سیستم جهانی را نامشخص کرد.

بحران‌های اقتصادی طی ۱۰۰ سال گذشته

بحران ۱۹۲۹: رکود بزرگ یا ایستایی بزرگ، به رکود گسترده اقتصادی جهان، یک دهه پیش از آغاز جنگ جهانی دوم گفته می‌شود. شروع بحران بزرگ در دنیا با نوسان، اما در اغلب کشورهای جهان از سال ۱۹۲۹ بوده و پایان آن اواخر دهه ۱۹۳۰ یا اوایل ۱۹۴۰ بوده‌است. بحران بزرگ را می‌توان عمیق‌ترین، طولانی‌ترین و گسترده‌ترین بحران اقتصادی سده بیستم دانست. در قرن ۲۱ از بحران بزرگ، عموماً به عنوانی مثالی برای اقتصاد جهان که تا چه اندازه می‌تواند تنزل داشته باشد، استفاده می‌شود. این دوران در ایالات متحده آمریکا با کاهش ارزش سهام در تاریخ ۴ سپتامبر ۱۹۲۹ شروع گردید، در تاریخ ۲۹ اکتبر ۱۹۲۹ که سه شنبه سیاه نام گرفت، بورس آمریکا سقوط کرد و خبر آن در جهان پیچید. از آن پس طولی نکشید که جریان رکود اقتصادی در تمام کشورهای جهان به سرعت گسترش یافت.

•   مدت: ۴ سال
• کاهش ۲۵ درصدی GDP جهان
• سقوط وال استریت (کاهش ۹۷ درصدی تقاضای سهام)
• ورشکستگی ۹۰۰۰ بانک
• افزایش نرخ بیکاری کشورهای پیشرفته تا ۲۵ درصد

بحران مالی ۲۰۰۸-۲۰۰۹: بحران مالی ۲۰۰۹–۲۰۰۸ که به بحران مالی جهانی و بحران مالی ۲۰۰۸ نیز مشهور است، توسط بسیاری از اقتصاددانان به عنوان بدترین بحران مالی از زمان رکود بزرگ دهه ۱۹۳۰ شناخته می‌شود. این بحران تهدیدی برای فروپاشی موسسات مالی بزرگ بود که توسط نجات بانک‌ها توسط دولت‌های ملی از آن جلوگیری شد، اما بازارهای سهام در سراسر جهان کاهش پیدا کردند.

• مدت: ۲ سال
• سقوط قیمت مسکن تا ۳۱٫۸ درصد
• افزایش نرخ بیکاری آمریکا از ۶ درصد به ۱۰ درصد
• پرداخت ۴۴۰ میلیارد دلار تسهیلات توسط بانک‌ها
• جابجایی ۱۴۵ میلیارد دلاراز بازار پول به اوراق قرضه
• خرید سهام بانک‌ها و خودروسازی‌ها توسط دولت امریکا به میزان ۴۳۹٫۶ میلیارد دلار

بحران کرونا – ۲۰۲۰: ویروس کرونا، جان بسیاری را در سراسر جهان گرفته و همچنان این روند ادامه دارد. بیمارستان‌های برخی از کشورها مملو از بیمارانی هستند که به دلیل عوارض ناشی از ابتلا به ویروس کرونا در این مراکز درمانی بستری هستند. بررسی نمودار آمار کشورهایی که بیشترین تعداد مبتلایان را دارند، هنوز چشم‌اندازی از کاهش سیر ابتلا و مرگ و میر ناشی از کووید ۱۹ را به نمایش نمی‌گذارد.

• مدت پیش‌بینی تا ۲ سال
• پیش‌بینی کاهش رشد نیم تا ۱ درصدی اقتصاد جهان
• احتمال افزایش نرخ بیکاری
• افزایش نرخ شکست کسب و کارهای SME
• …

آخرین وضعیت بیماری کرونا در سطح جهانی با توجه به تغییرات لحطه‌ای آمار مبتلابان به ویروس کووید ۱۹ در مقیاس جهانی، تعداد ۲۰۱ کشور در سراسر جهان درگیر این بیماری گردیده‌اند. شمار مبتلایان در جهان۶۶۲,۵۴۱ نفر، شمار مرگ و میر در جهان ۳۰,۸۳۹ نفر و همچنین شمار بهبود یافتگان در جهان ۱۴۱,۴۶۸ نفر می‌باشد. جدول ۱ به وضعیت شیوع کرونا در ۱۵ کشور با بیشترین میزان مبتلایان پرداخته است.  

شکل ۱ نقشه وضعیت پراکندگی افراد مبتلا به ویروس کرونا را نشان می‌دهد. همچنین نشان می‌دهد که کدام مناطق بیشترین تعداد موارد ابتلا را دارند.

تا کنون، شیوع این بیماری در پنج قسمت از دنیا بیشتر مشاهده شده است. چین با محوریت استان هوبی، آسیای شرقی با محوریت کره جنوبی و ژاپن، خاورمیانه با محوریت ایران، اروپای غربی با محوریت ایتالیا و اسپانیا و آمریکای شمالی با محوریت آمریکا در وضعیت بحرانی‌تری نسبت به سایر مناطق و کشورهای دنیا قرار دارند. در مجموع، کشورهای تحت بیشترین تاثیر، بیش از ۶۰ درصد از اقتصاد جهانی را تشکیل می‌دهند.  نکته‌ای که در خصوص وسعت اثرگذاری کرونا بر اقتصاد جهانی باید به آن اشاره کرد این است که برای نخستین بار پس از جنگ جهانی دوم، یک اپیدمی ۱۰ اقتصاد اول دنیا را هدف گرفته است. سهم قابل توجهی از تقاضا، تولید و صادرات جهانی در اختیار کشورهای G7 و چین است (جدول ۲) در نتیجه شیوع و گسترش بیشتر کرونا در این کشورها آسیب‏پذیری اقتصاد جهانی را افزایش خواهد داد. صرفاً با در نظر گرفتن ایالات متحده آمریکا، چین، ژاپن، آلمان، بریتانیا، فرانسه و ایتالیا، کانادا سهم آنها در اقتصاد جهانی بدین گونه است که، ۶۰ درصد از عرضه و تقاضای جهانی (GDP)، ۶۵ درصد از تولید جهانی و همچنین ۴۳ درصد کالاهای صادراتی در جهان را در اختیار دارند.

اهمیت اقتصادهای بزرگ در تامین زنجیره جهانی

کشورهای درگیر با ویروس کرونا، در تولید بسیاری از کالاها در زنجیره تامین جهانی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار هستند. شکل ۲ به خوبی این درهم تنیدگی را به نمایش می‌گذارد. چین در حقیقت کارگاه جهان است که در شبکه جهانی از اهمیت قابل ملاحظه‌ای برخوردار است. بنابراین بروز اختلال در تولید چین شوک‌های عرضه ثانویه‌ای را در بخش‌های تولیدی تقریباً تمامی کشورها خلق خواهد کرد.

در زنجیره تامین، یک بعد قدرتمند منطقه‎ای وجود دارد. لذا این واقعیت که چین، کره و ژاپن در میان ۵ کشوری هستند که بیشترین آسیب را از ویروس کووید ۱۹ متحمل شده‌اند به این معناست که شوک زنجیره تامین در آسیا بسیار شدید خواهد بود. آلمان قطب شبکه اروپا به عنوان یکی از کشورهای آسیب دیده از ویروس کووید ۱۹ نیز نقش عمده در زنجیره تامین جهانی دارد. ایالات متحده آمریکا دیگر کشور مهم در زنجیره تامین جهانی با این ویروس مواجه شده است.

ملاحظه می‌شود که عمده کشورهای درگیر با ویروس کرونا مهم‌ترین کشورهای زنجیره تامین جهانی هستند و بنابراین تبعات اقتصادی این ویروس جهانی و به لحاظ اندازه قابل توجه خواهد بود.

پیامد‌های شیوع کرونا در بورس‌های جهانی

با شيوع ويروس كرونا در نقاط مختلف جهان، بازارهاي سرمايه در دنيا نسبت به تبعات شيوع گسترده اين بيماري به شدت واكنش نشان دادند و شاخص هاي بورس جهان بدترين عملكرد را از زمان بحران مالي ۲۰۰۸ به ثبت رساندند. بازار بورس نيويورك كه از آن به عنوان بزرگترين بازار داد و ستد بورس و اوراق بهادار نام برده مي‏شود، روز ۱۲ مارس در آغاز روز كاري با كاهش كم سابقه ارزش شاخص‏هاي مهم همراه بود، به طوري كه ارزش شاخص « داو جونز » در بازار سهام نيويورك حدود ۱۰ درصد سقوط کرد.

با این حال، با پیشنهاد بسته حمایتی دو تریلیون دلاری ترامپ برای مقابله با پیامدهای اقتصادی کرونا، بورس داوجونز Dow Jones 16.3%  و بورس اس اند پی S&P 500 17.5% رشد کرده‌اند (نمودار۱). ارزش سهام در بازارهاي بورس مهم اروپايي از جمله بازار پاريس، فرانكفورت و مادريد در ۱۲ مارس، دست كم ۱۰ درصد كاهش پيدا كرده است. این در حالیست که در ۲۳ مارس ارزش شاخص «Stoxx 600» حدود ۸ درصد رشد را تجربه کرده است. ارزش شاخص «CSI 300» چین در ۴ فوریه حدود ۸ درصد کاهش را تجربه کرده است. با این حال با فروکش کردن شیوع ویروس کرونا در چین، ارزش این شاخص در ۲۷ مارس برابر با مثبت ۰٫۳۲درصد بوده است.

پیشنهاد بسته حمایتی دو تریلیون دلاری ترامپ برای مقابله با پیامدهای اقتصادی کرونا که منجر به رشد ۱۶٫۳ درصدی ارزش شاخص Dow Jones و رشد ۱۷٫۵ درصدی ارزش شاخص S&P 500  شد.

بررسی‏ها نشان می‏دهد که با شیوع ویروس کرونا و جهانی شدن آن قیمت ارزش سهام شرکت بی اچ بیلیتون در طول یک ماه بطور متوسط از ۳۸ دلار استرالیا به ۲۵ دلار کاهش یافته است (نمودار۲).

در جدول ۳ تغییر ارزش شرکت‌های معدن و صنایع معدنی دنیا ( در ماه مارس ۲۰۲۰) آورده شده است.

پلیروس (طلا و نقره)  12.5%مثبت

پتاش (کود و پتاس) ۱۰٫۸% مثبت 

اگریوم (کود و پتاس)  9.9% مثبت 

فورتسکو (سنگ آهن)  4.8% مثبت

بی اچ پی بیلیتون(چندمحصوله)  16.7% منفی

پوسکو (فولاد)  18% منفی

روسال (آلومینیوم)  22.6% منفی

گلینکور (چندمحصوله)  37.8% منفی 

آلکوا (آلومینیوم)  ۵۳% منفی 

پیامد‌های شیوع کرونا در بازار نفت

            مهم ترین عامل کاهش قیمت نفت از جانب تقاضا، انتشار ویروس کرونا در چین بوده است. این کشور بزرگترین واردکننده نفت خام جهان است و تغییر در تقاضای نفت چین می‌تواند بازار جهانی نفت را متاثر سازد. لذا با شیوع کرونا در این کشور و به دنبال آن کاهش فعالیت‌های اقتصادی، تقاضای نفت این کشور کاهش یافته و نگرانی‌ها نسبت به چشم انداز آتی تقاضای نفت در جهان، موجب کاهش قیمت نفت (نمودار۳) شده است، همچنین در جدول ۴ به بزرگترین خریداران نفت در جهان اشاره شده است.

پیامد‌های شیوع کرونا در بازار نفت

براساس آخرين پيش بيني‌هاي آژانس بين المللي انرژي (IEA) كه در ماه مارس سال جاري منتشر شده است، در سه ماهه نخست سال ۲۰۲۰ تقاضاي نفت جهان نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۱۹ حدود ۲٫۵ ميليون بشكه در روز كاهش مي‌يابد. همچنين ميزان تقاضاي نفت جهان در سال ۲۰۲۰ حدود ۹۰ هزار بشكه در روز نسبت به سال ۲۰۱۹ كاهش خواهد يافت. اين نهاد بين المللي پيش از اين در ماه فوريه پيش بيني كرده بود كه تقاضاي نفت جهان در سال ۲۰۲۰ حدود ۸۵۰ هزار بشكه در روز افزايش مي‌يابد.

بانک امریکایی گلدمن ساکس نيز پيش بيني كرده كه به دليل كاهش تقاضاي نفت ناشي از انتشار ويروس كرونا و عدم توافق روسيه و عربستان، اين امكان وجود دارد كه قيمت نفت برنت تا ۲۰ دلار در هر بشكه برسد.

همچنين جديدترين برآوردهاي شركت خدمات مالي آمريكايي مورگان استنلي از تقاضاي نفت حاكي از آن است كه رشد تقاضاي جهاني نفت در سال ۲۰۲۰ در حدود ۵۰۰ هزار بشكه در روز باشد. اين بانك پيش از اين رشد ۸۰۰ هزار بشكه‌اي تقاضاي جهاني را در سال ۲۰۲۰ پيشبيني كرده بود. مجموعه اين پيشبيني‌ها بر انتظارات بازيگران از آينده تقاضاي نفت اثرگذاشته و كاهش بيشتر قيمت را تسهيل كرده است.

پیش بینی قیمت نفت

پیش‌بینی سیتی‌بانک از روند ‎قیمت نفت در یک سال پیش‌رو بطور بدبینانه از ۵ تا ۳۶ دلار و در حالت واقع‌بینانه از ۱۷ تا ۴۲ دلار است. قيمت نفت برنت، اکنون (۱۳ فرودین) بشكه‌ای ٢٢ دلار و ٧٤ سنت و نفت سبك آمريكا ٢٠ دلار و ٢١ سنت است (نمودار۴) این در حالیست که در لایحه بودجه سال ۱۳۹۹ ایران، قیمت نفت بشکه‌ای ۵۰ دلار پیش‌بینی شده است.

پیامدهای شیوع کرونا بر بازار کامودیتی ها

مهم ترین عامل کاهش قیمت کامودیتی‌ها از جانب تقاضا، انتشار ویروس کرونا در کشورهایی با ترند اقتصادی بالا بوده است. تغییر در تقاضای این کشورها می‌تواند بازار جهانی کالا را متاثر سازد. لذا با شیوع کرونا در دنیا و پاندمی شدن این بیماری به دنبال، کاهش فعالیت‌های اقتصادی، تقاضای کامودیتی‌ها کاهش یافته و نگرانی‌ها نسبت به چشم انداز آتی تقاضا در جهان، موجب کاهش نسبی قیمت‌ها گردیده است. در نمودار ۵ بزرگترین کشورهای واردکننده کامودیتی در جهان (سال ۲۰۱۹ میلادی) آورده شده است.

کانال اثرگذاری شیوع بیماری کرونا بر اقتصاد جهانی با محوریت چین با توجه به تنیدگی قابل توجه چین در اقتصاد جهانی (نمودار۶) و سهم بالای آن در تقاضای کامودیتی‌ها در جهان (نمودار ۷) بیماری در چین آثار مخربی بر اقتصاد جهانی داشته است. 

شیوع ویروس کرونا در چین در روز ۳۰ ژانویه باعث افت تقاضای این کشور گردید و در نتیجه میزان تقاضا برای گاز طبیعی کاهش یافت و این کاهش تقاضا با کاهش قیمت همراه بوده است. شوک بعدی در ترند قیمت‌ها در تاریخ ۶ مارس و شکست مذاکرات نشست اوپک اتفاق افتاد و پس از آن در  11 مارس و با اعلام همه گیر شدن ویروس کرونا (نمودار ۸) ادامه یافت.

همچنین این جریان در کشور چین در ۳۰ ژانویه باعث افت تقاضای این کشور گردید و نتیجتا میزان تقاضا برای فلزات آلومینیوم، سرب و روی کاهش یافت و این کاهش تقاضا با کاهش قیمت همراه بوده است. شوک بعدی در ترند قیمت‌ها در تاریخ ۱۱ مارس و با اعلام همه گیر شدن ویروس کرونا (نمودار ۹) آغاز گردید.

شیوع ویروس کرونا در چین در ۳۰ ژانویه باعث افت تقاضا  مس این کشور گردید . در نتیجه میزان تقاضا برای فلز مس کاهش یافت (نمودار۱۰) و این کاهش تقاضا با کاهش قیمت همراه بوده است. شوک بعدی در ترند قیمت‌ها در تاریخ ۱۱ مارس و با اعلام همه‌گیر شدن ویروس کرونا آغاز گردید.

شدید ترین میزان تغییرات با شیوع ویروس کرونا در چین در ۳۰ ژانویه در تقاضای سنگ آهن اتفاق افتاد که با کاهش شدید قیمت سنگ آهن همراه بوده است (نمودار ۱۱).  شوک بعدی در ترند قیمت‌ها در تاریخ ۶ مارس و با شکست مذاکرات نشست اوپک و همچنین در تاریخ  ۱۱ مارس و با اعلام همه‌گیر شدن ویروس کرونا آغاز گردید.

پیامد‌‎های شیوع کرونا برای رشد اقتصادی جهان

همانطور که از جدول ۵ پیداست، پیش‏بینی‏های سازمان همکاری و توسعه اقتصادی  (OECD)نشان می‏دهد که اقتصادهای بزرگ جهان با کاهش رشد اقتصادی ۰٫۱ تا ۱٫۱ واحد درصدی در سال ۲۰۲۰ روبرو خواهند.

و همچنین بر اساس جدول ۶ آخرین ارزیابی نهادهای بین‏المللی و سیاست‏گذاری در خصوص پیامدهای کرونا بر اقتصاد جهان نشان از کاهش ۱ تا ۲٫۵ درصدی رشد اقتصادی جهانی می‌دهد.

پیش‏بینی‏های موسسه مکنزی نشان می‏دهد که در صورت به وقوع پیوستن سناریوی بهبود سریع، در بین مناطق مورد مطالعه، آفریقا کمترین تغییرات نرخ رشد اقتصادی را نسبت به زمان پیش از شیوع کرونا خواهند داشت (نمودار ۱۲).

سخن پایانی

            باید به این موضوع اشاره کرد که به نظر می‏رسد دست کم چهار عامل وجود دارد که می‏تواند دقت پیش‏بینی‏های صورت گرفته از تغییرات رشد جهانی را به چالش بکشد و وضعیت را از آنچه در این پیش‏بینی‏ها دیده شده است هم بدتر کند، نخست اینکه گسترش ویروس در سطح جهان از آنچه پیش‏بینی شده است، بیشتر شود.دوم اینکه اثرات اقتصادی عمیق‏تر و شدیدتر باشند. سوم تحولات پیش‏بینی نشده بازار نفت و کاهش قابل توجه قیمت بعد از اختلافات عربستان و روسیه که به عقیده برخی کارشناسان پیش از آن که  منافع برای مصرف کنندگان ایجاد کند، کشورهای تولید کننده را با بحران مواجه خواهد ساخت. در نهایت سیاست‏های اقتصادی انبساطی یا حمایتی که کشورهای درگیر به تدریج در حال اعلام و اجرایی کردن آنها هستند که می‏تواند عملکرد اقتصادها را تحت تأثیر قرار دهد و همچنین برای رفع و برطرف شدن هرچه سریعتر این ویروس انتظار می‌رود که اقدامات جدی‌تری از سوی دولت‌ها در جهت پیشگیری، درمان و اقدامات حمایتی صورت گیرد.