ضرورت افزایش هرچه زودتر و بیشتر استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر

دکتر سید تقی نعیمی

کارشناس رسمی دادگستری و عضو بازنشسته هیات علمی دانشگاه صنعتی امیرکبیر

گروه رسانه‌ای پردازش – در طول تاریخ، بشر براي پیش‌برد منافع خویش همواره انرژي و مواد را از شکل‌هاي غیردلخواه به انواع مطلوب‌تر تبدیل نموده است. به عنوان نمونه انرژي را از شکل علوفه به گوشت، از چوب به گرما و از زغال‌سنگ، گاز و نفت به برق تبدیل کرده است.

توان کاري یک انسان سالم در بهترین شرایط حدود ۱۰۰ وات است. زمانی که در حدود یک میلیون سال پیش بشر اولیه پا به عرصه وجود گذاشت، هنوز مسیر درازي را براي رسیدن به تکامل امروزي خویش پیش‌رو داشته است. نیاکان اولیۀ ما، هنوز طریقۀ روشن کردن آتش و استفاده از آن را نیاموخته بودند و از این‌رو بشر اولیه تنها به مواد غذایی که مصرف می‌نمود به عنوان تنها منبع انرژی در دسترس خویش اکتفا می‌کرد. مقدار مصرف روزانه انرژي او در حدود دو کیلوکالري تخمین زده می‌شود.

با تکامل تدریجی بشر، مقدار مصرف روزانه انرژي انسان‌ها در حدود ۱۰۰ هزار سال پیش حدود پنج برابر مقدار اولیه افزایش یافت. چنین افزایشی در مقدار انرژي مصرفی، حاصل آموختن روش‌هاي مناسب‌تر براي دستیابی به غذا نظیر شکار حیوانات و همچنین استفاده از چوب به عنوان سوخت براي گرمایش و پخت‌وپز بوده است. با آغاز انقلاب کشاورزي در حدود پنج هزار سال قبل مقدار انرژي مصرفی روزانۀ بشر به حدود ۱۲/۵ کیلوکالری رسید که این افزایش منتج از آموختن چگونگی به کارگیري حیوانات براي استفاده در مزارع است. با گذشت ۱۴۰۰ سال از میلاد مسیح مقدار مصرف روزانۀ انرژي بشر به حدود ۲۵ کیلوکالري در روز رسید که این افزایش نتیجۀ استفادة انسان از نیروي باد، جریان آب، درك چگونگی استفاده از زغال‌سنگ براي گرمایش فضاي منازل و استفاده سیستماتیک از حیوانات براي حمل‌ونقل بوده است.

                       نمودار (۱): مقدار مصرف انرژی روزانه بشر در طول تاریخ و سهم هر بخش از آن

در سال ۱۸۸۲ اولین نیروگاه تولید برق دنیا با استفاده از زغال‌سنگ در انگلستان شروع به تولید کرد. در سال ۱۸۷۵ با اختراع ماشین بخار به‌طور ناگهانی مصرف روزانۀ انرژي بشر سه برابر شد و به حدود ۷۵ کیلوکالري در روز رسید. درحالی‌که افزایش مصرف انرژي توسط انسان تا این تاریخ روندي کند و آهسته را پشت‌سر می‌گذاشت ولی با اختراع ماشین بخار و آغاز عصر انقلاب صنعتی مصرف روزانه انرژي بشر در مدت زمان نسبتا کوتاهی سیر صعودي بالایی را طی نمود. با دسترسی به فناوري‌هاي پیشرفته هر نفر آمریکایی در دهه ۱۹۷۰ میلادي به‌طور متوسط روزانه ۲۳۰ کیلوکالري انرژي مصرف می‌کرد. به عبارت دیگر مقدار مصرف انرژي روزانه بشر معاصر حدود ۱۱۰ برابر بیشتر از انسان نخستین شده است و سرانه مصرف انرژی کشورهای مختلف بر حسب سطح تکنولوژی مورد استفاده و پیشرفت صنعتی، اقتصادی بر طبق اعداد جدول شماره دو تفاوت فاحشی دارند. امروزه مصرف سرانه انرژی کشورهای مختلف به هیچ‌وجه یکنواخت و متوازن نمی‌باشد.

                        نمودار (۲): پیش‌بینی مصرف سرانه نفت در کشورهای مختلف جهان تا سال ۲۰۳۰

*در این بررسی، انرژی اولیه شامل سوخت‌های تجاری مورد معامله، از جمله انرژی‌های تجدیدپذیر مدرن مورد استفاده برای تولید برق هم می‌شود.

سرعت رشد استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر جهان در حمل‌و نقل، ساختمان‌ها، صنعت در مقایسه با نرخ رشد استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر بین سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۳ دو برابر شده است. بر مبنای پیش‌بینی سایت و گروه iea مصرف انرژی‌های تجدیدپذیر دنیا از سال ۲۰۲۴ تا ۲۰۳۰ حدود ۶۰ درصد افزایش خواهد یافت. البته درصد استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر در بخش‌های مختلف کشورهای دنیا متفاوت خواهد بود.

نمودار (۳): روند رشد تقاضای جهانی انرژی‌های تجدیدپذیر برای تولید برق، گرما ، سرما، حمل‌ونقل از سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۳۰ را بر مبنا پیش‌بینی iea نشان می‌دهد

استفاده انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران دارای محاسن اجتماعی، اقتصادی و فنی خواهد بود علاوه‌بر این با کمک به کاهش درصد بیکاران با تحصیلات فوق دیپلم و لیسانس مهندسی به اشتغال این جوانان در ایران خواهد کرد با توجه به ناترازی شدید برق ایران در سال‌های اخیر و پتانسیل خدادادی قابل توجه بالقوه از انرژی‌های تجدیدپذیر خورشیدی و بادی برای رفع ناترازی برق ایران با تبدیل مزیت های بالقوه به بالفعل دیگر ایران با ناترازی برق انشالا از سه سال آینده مواجه نخواهد شد. امید است مسوولان طراز اول ایران بتوانند این مزیت‌های بالقوه را بدون اتلاف وقت به بالفعل تبدیل نمایند. گفتار درمانی در این زمینه لازم است ولی کافی نخواهد بود.

مسوولان کشور نباید انتظار داشته باشند که بتوانیم کلیه تجهیزات صنعتی تولید برق با استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر را برای رفع ناترازی‌های موجود در اسرع وقت با استفاده از امکانات کم تولید داخل کشور تامین نماییم بلکه می‌بایست در مرحله اول باید با استفاده از توان واقعی فعلی، این تجهیزات در داخل کشور تولید شوند.

بر اساس آمار و اطلاعات در سال ۲۰۲۳ هزینه ساخت ماژول‌های انرژی خورشیدی در آمریکا و هند درحال‌حاضر حدود دو برابر بیشتر از چین است.

تدوین برنامه‌های آموزشی در سطح هنرستان‌های فنی، گرایش نصب تجهیزات فنی تولید برق از انرژی خورشیدی، گرایش نصب تجهیزات فنی تولید برق از انرژی بادی، گرایش تعمیر و نگهداری تجهیزات در سطح هنرستان‌های فنی جهت بهره‌برداری از انرژی‌های تجدیدپذیر بخشی از این آموزش‌ها است.

با توجه به سرمایه‌گذاری‌های انجام شده و در دست انجام جهت افزایش هرچه بیشتر ظرفیت‌های تولید برق با استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر پیش‌بینی می‌شود حداکثر از تابستان ۱۴۰۶ کشور ایران دیگر با ناترازی برق مواجه نشود.

در صورت عدم‌سرمایه‌گذاری در تولید انرژی‌های تجدیدپذیر و عدم انجام همراه با سایر اقدامات لازم فنی جهت افزایش ظرفیت تولید برق، عایق کاری ساختمان‌ها، تغییرات تعرفه برق مصرفی، ناترازی برق کشور در تابستان‌ها از سال ۱۴۰۴ هر ساله حداقل تا سه سال دیگر بیشتر از سال قبل خواهد شد. خسارت ناشی از کاهش تولیدات صنعتی سال‌های اخیر به علت ناترازی انرژی در ایران حدود ۱۲ میلیارد دلار برآورد می‌شود که بیشتر از سرمایه‌گذاری برای تولید برق با استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر بود.

با جلوگیری کامل از سوختن غیرمفید بلکه مضر برای محیط‌زیست، مشعل‌های تولید نفت از سال ۱۴۰۷ رشد تولید انرژی برق ایران در صورت عدم‌تغییر شرایط فعلی داخلی و خارجی بیشتر از میانگین رشد دنیا خواهد شد.

در سال ۱۴۰۳ بیش از ۵۰ درصد از ظرفیت تولید انرژی‌های تجدیدپذیر ایران را نیروگاه‌های خورشیدی به خود اختصاص داده‌اند.

در سال ۲۰۲۳ حدود ۴۷۳ گیگاوات به ظرفیت تولید برق تجدیدپذیر دنیا افزوده شد و کل ظرفیت تولید برق تجدیدپذیر دنیا در اول سال ۲۰۲۴ حدود ۸۶۵۳ گیگاوات بوده است.

کشور چین از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۳ حدود ۱۵۷۲ میلیارد دلار در ارتباط با استفاده بیشتر از انرژی‌های تجدیدپذیر سرمایه‌گذاری کرده است؛ آمریکا ۵۵۰ و اروپا ۷۸۵ میلیارد دلار در همین مدت در ارتباط با استفاده بیشتر از انرژی‌های تجدیدپذیر نیز سرمایه‌گذاری نمودند. در سال ۲۰۲۳ چین ۶۵/۵ درصد ظرفیت جدید استفاده از انرژی باد برای تولید برق جهان و ۶۲/۸ درصد ظرفیت جدید استفاده از انرژی خورشیدی برای تولید برق جهان را به خود اختصاص داده است.

نمودار (۴): رشد ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر و پاک در ایران از سال ۱۳۹۰ تا سال ۱۴۰۳

تقریبا ۶۰ درصد ظرفیت‌های در دست بهره‌برداری تولید برق با استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر ایران را نیروگاه‌های خورشیدی اعم از نیروگاه‌های بزرگ مقیاس و انشعابی به خود اختصاص دادند. نیروگاه‌های انشعابی می‌توانند در تامین برق نقاط محروم ایران بدون وابستگی به شبکه سراسری برق کمک زیادی کنند.

یک پنل خورشیدی تقریبا با بیش از ۹۰ درصد سهم ساخت ایران، در سال ۱۵۰۰ کیلووات ساعت به مدت۲۰ سال برق تولید خواهد نمود. بهره‌برداری از پنل‌های خورشیدی تولید برق آسان است، هزینه‌های تعمیراتی آن در طول دوره بهره‌برداری بسیار کم است.

قانون هدفمند کردن یارانه مصوب ۱۳۸۸، قانون حمایت از صنعت برق مصوب ۱۳۹۴، ماده ۵۰ قانون برنامه ششم و… را متاسفانه دولت‌های وقت عملا اهداف قانون‌گذاران را برای گسترش تولید برق خورشیدی عملی نکرده اند.

به عبارت دیگر مسوولان وقت تا دولت سیزدهم عملا اقدامی در جهت اجرای قوانین توسعه تولید برق با استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر انجام ندادند. دولت سیزدهم در این ارتباط اقدامات عملی را شروع نمود و مجوزهای لازم برای تولید حدود چهار هزار و ۵۰۰ مگاوات برق با استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر را صادر کرد.