یک رویکرد دو سر برد

رضا بهاالدینی، رییس تحقیق و توسعه شرکت توسعه آهن‌وفولاد گل‌گهر

گروه رسانه‌ای پردازش- اقتصاد چرخشی مدل جدیدی برای تولید و مصرف است که تضمینی بر رشد پایدار در طول زمان محسوب می‌شود. در واقع به‌کارگیری این مدل، بهره‌وری منابع، کاهش مصرف مواد خام و بازیابی ضایعات را از طریق بازیافت به دنبال دارد. گفتنی است، مزایای پیاده‌سازی این مدل تنها به حفظ محیط‌زیست که خود ارزش بزرگی به جهان اضافه می‌کند محدود نمی‌شود و بر توسعه اقتصاد محلی، ایجاد شغل و کاهش وابستگی به منابع نیز تاثیر به‌سزایی دارد. شرکت “توسعه آهن و فولاد گل‌گهر” نیز در مسیر جاری‌سازی این رویکرد گام نهاده و به نتایج قابل توجهی نیز در این زمینه دست یافته است. نتایج مثبت حاصل‌شده از به‌کارگیری اقتصاد چرخشی در شرکت توسعه آهن و فولاد گل‌گهر، چشم‌انداز روشنی را برای این شرکت ترسیم می‌کند.

در دهه‌های اخیر اقتصاد چرخشی به عنوان رکن اصلی توسعه پایدار در حوزه‌های مختلف صنعت و جامعه بسیار مورد توجه قرار گرفته است. بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته مانند چین و اتحادیه اروپا اقدامات مؤثری را در این زمینه انجام داده‌اند. اقتصاد چرخشی در مقابل رویکرد سنتی اقتصاد خطی قرار می‌گیرد. در مدل اقتصاد خطی، مواد اولیه و خام دریافت می‌گردد و پس از اجرای فرآیندهای تولید، محصولات جانبی تولیدشده به عنوان دورریز محسوب می‌شود. اقتصاد چرخشی از نظام اقتصاد خطی پایدارتر است، چرا که به استفاده مجدد از محصولات جانبی به منظور افزایش سودآوری می‌پردازد. همچنین، به کاهش آلودگی‌های زیست‌محیطی کمک می‌کند. با این اوصاف استفاده از مدل‌های اقتصاد چرخشی به یک ضرورت در آینده تبدیل خواهد شد. در شکل‌های (۱ و ۲) شماتیک اقتصاد خطی و چرخشی نشان داده می‌شود.اقتصاد چرخشی مبتنی بر سه اصل زیر است:

• بازیابی محصولات جانبی و حذف آلایندگی
• چرخش محصولات و مواد
• بازآفرینی طبیعت

پیاده‌سازی اقتصاد چرخشی

موضوع اقتصاد چرخشی اکنون یکی از محورهای مهم برنامه‌های اقتصادی جهان و کشورها محسوب می‌شود که هدف اصلی آن کمینه کردن ضایعات و بیشترین استفاده از منابع است. بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته مانند چین و کشورهای عضو اتحادیه اروپا، اقدامات موثری را در زمینه اقتصاد چرخشی انجام داده‌اند. چین از اوایل دهه ۲۰۰۰، این مفهوم را در سیاست‌های صنعتی و زیست‌محیطی خود ادغام کرد. این کشور ۳/۲میلیارد تن محصولات جانبی صنعتی در سال ۲۰۱۴ ایجاد کرد که دو میلیارد تن از آن در قالب برنامه‌های اقتصاد چرخشی با روش‌های مختلفی بازیافت شد. هم‌چنین به منظور تحقق اقتصاد چرخشی در اتحادیه اروپا، یک برنامه عملیاتی با عنوان “بستن حلقه” تدوین شده است. این برنامه عملیاتی بر روی اقدامات مرتبط با اقتصاد چرخشی و با ارزش‌افزوده بالا در سطح اروپا متمرکز است. هم‌چنین در حوزه کشورهای خلیج‌فارس برنامه‌های اجرایی در حوزه توسعه اقتصاد چرخشی در صنایع معدنی و فلزی، از سال ۲۰۱۰ به صورت جامع آغاز شده است. استراتژی امنیت امارات متحده عربی تا سال ۲۰۳۶ با هدف کاهش مصرف آب آشامیدنی تا ۲۰ درصد و افزایش استفاده مجدد از آب تصفیه‌شده به ۹۵ درصد تا سال ۲۰۳۶ تدوین شده است. در این راستا به نظر می‌رسد که استفاده از مدل‌های اقتصاد چرخشی به یک ضرورت در آینده تبدیل خواهد شد.

در سال‌های اخیر در تحقیقی به بررسی مزایای قابلیت بازیافت فولاد جهت تحقق اقتصاد چرخشی پرداخته شده است. روش ارائه شده نشان داد که در هر یک کیلوگرم قراضه فولادی که در پایان عمر محصول بازیافت می‌شود، میزان۱/۵ کیلوگرمی در انتشار گاز دی‌اکسید کربن، ۱۳/۴ مگاژول انرژی اولیه و ۱/۴ کیلوگرم کانی سنگ‌آهن صرفه‌جویی ایجاد می‌شود. با توجه به بررسي تحقیقات گذشته می‌توان گفت كه توسعه دانش اقتصاد چرخشي و اكولوژي صنعتي در كشور از سه جنبه اقتصادي، محیط‌زیستي و اجتماعي بسیار حائز اهمیت است.

یک تغییر حیاتی

در شرکت توسعه آهن و فولاد گل‌گهر سند اقتصاد چرخشی تدوین شده است که در ابتدا محصولات جانبی در کارخانجات احیا، فولادسازی، نورد گرم پیوسته و اکسیژن شامل نرمه آهن‌اسفنجی، لجن آهن‌اسفنجی، ریزدانه گندله، آب پساب صنعتی، سرباره فولادسازی، پوسته‌های اکسیدی، ته‌تاندیش و خرسک، حرارت اتلافی، نیتروژن ونت شده در کلد باکس و… شناسایی و نقشه راه برای بازیافت آن‌ها ارائه شده است.

به‌طور مثال در این شرکت به منظور بازیافت محصولات جانبی و تحقق اقتصاد چرخشی، ابتدا با مطالعات در حوزه بازیافت ریزدانه گندله و لجن آهن‌اسفنجی که از جمله محصولات جانبی کارخانجات احیا هستند آغاز گردید که پس از انجام فاز مطالعاتی، تولید نمونه از این محصولات جانبی در مقیاس آزمایشگاهی انجام گرفت. پس از اخذ نتایج مطلوب از بررسی نمونه‌ها در آزمایشگاه‌های مرجع، فاز بعدی در مقیاس پایلوت احداث شد. در فاز پایلوت، با استفاده از تجهیزات خط تولید بریکت‌سازی با ظرفیت ۵ تن در ساعت به صورت پیوسته، بریکت‌های اکسایدی از ریزدانه گندله و لجن آهن‌اسفنجی با ابعاد و درصد ترکیب‌های متفاوت تولید گردید. بریکت اکسایدی تولید شده در کوره احیا مستقیم میدرکس شارژ شد و پس از طی فرآیند احیا، بریکت احیا شده از پارامترهای کیفی مطلوب برخوردار بود. با توجه به موفقیت آمیز بودن نتایج فاز پایلوت، خط صنعتی این طرح در حال احداث است که توانایی تبدیل این محصولات جانبی را به محصول با ارزش‌افزوده در مقیاس صنعتی دارد. با بهره‌برداری از این طرح علاوه بر اشتغال‌زایی و سودآوری قابل توجه، از صادرات این محصولات جانبی با قیمت پایین جلوگیری می‌شود و هم‌چنین مشکلات زیست‌محیطی این محصولات، رفع می‌شود.

امید است با توسعه سند اقتصاد چرخشی در شركت توسعه آهن و فولاد گل‌گهر، اصول و چهارچوب اقتصاد چرخشی در تمامی امور و فرآیندهای این شرکت جاری شود، تا این مجموعه بتواند از دست‌آوردهای اقتصادی، محیط‌زیستی و حفظ منابع استفاده لازم را ببرد و به عنوان اولین مجموعه صنعتی پایدار در کشور شناخته شود.

شکل (۱) تصویر شماتیک از فرآیند اقتصاد خطی

شکل (۲): تصویر شماتیک از فرایند اقتصاد چرخشی