گروه رسانه‌ای پردازش- با دلی آکنده از درد و قلمی فرسوده از هشدارهای پیاپی، به اطلاع می‌رسانیم بار دیگر سهل‌انگاری مسولان و متولیان حوزه معادن و به‌ویژه معادن زغال‌سنگ، کارگران زحمتکش معدن زغال‌سنگ معدنجو در شهر طبس واقع در استان خراسان جنوبی را به کام مرگ کشاند.
این حادثه که در شامگاه شنبه ۳۱ شهریور ماه ۱۴۰۳ روی داد، تا زمان انتشار این مطلب، جان دست‌کم ۵۱ نفر از کارگران معدن زغال‌سنگ مذکور را به دلیل انفجار گاز متان گرفت.
حادثه معدن طبس در حالی صورت گرفت که پیش از این کارشناسان و صاحب‌نظران به صورت مکرر درخصوص اهمیت تغییر رویه در معدنکاری زغال‌سنگ، افزایش ایمنی در معادن، استفاده از روش‌های نوین و بهره‌گیری از تجهیزات ‌به روز برای توسعه فعالیت‌های استخراج و بهره‌وری در معادن زغال‌سنگ و ارائه راه‌کارهای برون‌رفت از چالش‌های این حوزه از صنایع معدنی اطلاع‌رسانی کرده و با بازتاب رسانه‌‌ای، پیوسته تلاش شده تا توجه مسولان را به این امر خطیر جلب و با تغییر دیدگاه آنها نسبت به وضعیت موجود تصمیم‌گیری‌های آنان را با توجه به واقعیت موجود تحت تاثیر قرار دهند؛ اما کو گوش شنوا..!

فعالیت معدنی در معادن زیرزمینی زغال‌سنگ در مقایسه با سایر فعالیت‌های معدنی دارای تفاوت‌هایی است که ناشی از ماهیت و شرایط حاکم بر کار در این معادن است. در معادن زغال‌سنگ به دلیل سایر محدودیت‌های عملیاتی همچون تجمع گرد زغال در هوای معدن و پتانسیل انفجار ناشی از آن، وجود گاز متان در لایه‌های زغالی و به تبع آن احتمال انفجار گاز متان، سفره‌های آب زیرزمینی، نور ناکافی محیطی و شیب زیاد لایه‌های زغالی شرایط سختی را از نظر ایمنی در عملیات استخراج، پیش روی معدن‌کاران قرار می‌دهد.

به این ترتیب، شرایط کاری در معادن زغال‌سنگ به دلیل وجود تجهیزات خاص مورد استفاده در کارگاه‌های استخراج و دیگر محیط‌های کاری در این معادن و نیاز به سیستم‌های تهویه، بارگیری و باربری و شرایط پایدارسازی و تحکیم ویژه در این مکان‌ها از سوی دیگر، نسبت به سایر فعالیت‌های معدنکاری متفاوت است.
طبق آخرین آمار، میزان ذخایر قطعی زغال‌سنگ ایران۱/۱ میلیارد تن، ذخایر احتمالی آن ۷/۱ میلیارد تن و میزان ذخایر زمین‌شناسی نیز در حدود ١۴ میلیارد تن برآورد شده و منابع آن به تفکیک در سه محدوده البرز (شامل سه ناحیه البرز غربی، البرز مرکزی و البرز شرقی)، طبس (شامل چهار ناحیه پروده، نایبند، مزینو و آبدوغی) و کرمان (شامل دو ناحیه درون ناودیس و بیرون ناودیس) پراکنده است و عمده کاربرد زغال سنگ برای تولید انرژی الکتریکی و فولاد به روش کوره‌بلند است که در ایران با تأسیس کارخانه ذوب‌آهن اصفهان و استحصال کک از زغال سنگ، فعالیت معادن زغال سنگ آغاز شد و امروز تنها دو شرکت فولادزرند ایرانیان (از شرکت‌های زیرمجموعه هلدینگ میدکو) و شرکت ذوب‌آهن اصفهان به دلیل استفاده از روش کوره‌بلند برای تولید فولاد، از زغال‌سنگ به عنوان ماده‌اولیه بهره‌ می‌گیرند.

از زغال‌سنگ در صنایع دیگر هم استفاده می‌شود که می‌توان از مهم‌ترین آنها به مواردی نظیر پالایش آلومینا، کاغذسازی، صنایع شیمیایی و دارویی،زغال قیری پالایش شده، بازیابی گاز آمونیاک برای تولید کود شیمیایی، رنگدانه‌ها، گرافیت برای الکترودها، تصفیه آب، مواد آرایشی و بهداشتی، سوخت مایع، منبع تأمین انرژی برای تولید سیمان، محصولات پلاستیکی و فیبرها، تولید فلزات، آلیاژها، فروآلیاژها و… اشاره کرد.
علیرغم تولید گاز گلخانه‌ای و هشدارهای جهانی برای کاهش استفاده از سوخت‌های فسیلی، زغال‌سنگ همچنان در دنیا به عنوان بزرگترین منبع تامین انرژی به شمار می‌رود و در کشورهایی همچون چین، آمریکا، استرالیا، هند، اتحادیه اروپا، آفریقای جنوبی و… تولید و مصرف می‌شود.
گرچه آمار مرگ و میر در معادن زغال‌سنگ دنیا نیز غیرقابل چشم‌پوشی است اما مقالات بین‌المللی نشان می‌دهد صرف هزینه و به‌کارگیری تکنولوژی‌های نوین برای کاهش میزان مرگ و میر و تلفات جانی در دستور کار دولت‌ها و متولیان امر قرار دارد؛ گواه این ادعا، کاهش چشمگیر تلفات در معادن زغال‌سنگ چین، آمریکا و… پس از تصویب قوانین و مقررات ایمنی در معادن دربازه زمانی نیم قرن گذشته میلادی است.

از این روی، علیرغم تلاش کارشناسان و رسانه‌ها برای اطلاع‌رسانی درخصوص خطرات آشکار پیش‌روی معدنکاران ایرانی، همچنان شاهد حوادث تلخ و تکان‌دهنده از مرگ هم‌وطنان به دلیل عدم‌سرمایه‌گذاری در حوزه زغال‌سنگ و اساسا عدم‌اراده حاکمیتی برای تغییر این رویه فرسوده هستیم و تنها پس از هر حادثه، شاهد پیام‌های تاسف و ابراز تاثر متولیان امر از این قبیل حوادث هستیم، بدون ارائه گزارشی از اقدام عملی برای افزایش ایمنی در معادن!