(نویسنده: مهندس صبا امین آقایی، مدیر دفتر فنی)

طی روزهای اخیر شاهد حادثه تلخ جان سپردن ۵۲ کارگر در یکی از معادن زیرزمینی زغالسنگ کشور بودیم که البته این حادثه بار اول نیست که رخ می دهد. اما چرا همانند تمامی حوادث گذشته اعم از سقوط هواپیما، تصادف قطار، تصادفات جاده ای، ریزش های مکرر معادن و … واکنش های عجیب از طیف های مختلف سیاسی، فنی، اقتصادی و فرهنگی به صورت ناگهانی و در کوتاه مدت به این موضوعات نشان داده می شود و نکته مهم تر این است که تمامی واکنش ها هرگز منجر به طرح پرسش های اساسی که حل مسئله را در پی داشته باشد، نشده است!!!!!

بگذارید کمی روشن تر در این خصوص صحبت کنیم؛

 دوستانی که عادت به تفسیر و استفاده سیاسی از موضوع حوادث معدنی دارند از این موضوع برای تضعیف جناح های فعال در وزارت خانه ها، که به صورت دوره ای در وزارت خانه های مختلف تصدی امور را به دست می گیرند، استفاده می کنند و کل موضوع و علت وقوع را به صورت سیاه وسفید وابسته به بسته شدن یک واحد در یک وزارت خانه به دستور یک شخص خاص کرده و داد سخن بر سر آن مسئول و آن وزارت خانه سر می دهند. پس از اندکی که موضوع از تب و تاب می افتد این دست واکنش ها پیروزی های جناجی و دست آوردهای فردی کوچک در پی دارد که هرگز منجر به حل مسئله یا ایجاد راهکار برای کنترل مشکل نمی گردد.

گروه دیگر که از صحنه های درام متاثر هستند جملاتی چون “بابا نان داد، بابا جان داد” می نویسند، فارغ از اینکه در میان کشته شده ها تعدادی مجرد هستند، تعداد فرزند ندارند و این یک واقعیت است که معدنکاری یک شغل پر مخاطره است و تنها با حفظ اصول و تامین تجهیزات مناسب می توان آمار حوادث را کنترل کرد و کاهش داد و تمامی معدنکاران واقف به سختی شغل انتخابی خود هستند و استفاده های پوپولیستی از ذات یک شغل، مانند نمایش تابلوهای داوینچی در سردر وزارت دفاع می باشد.

گروه دیگری برای پنهان شدن پشت نقش واضح خود در قیمت گذاری دستوری محصولات معدنی، که منجر به زیان ده شدن معدنکاری زغالسنگ شده و عامل اصلی عدم تامین تجهیزات ایمن و با کیفیت، در حد استاندارد های بین المللی در معادن است، شده و سخن از بومی سازی تجهیزات و واردات مواد خام می زنند و شروع به تخطئه کارآفرینان بخش معدن می نمایند و آنها را متهم به سودجویی می نمایند، در حالی که صنعت زغالسنگ نه تنها در ایران، در اکثر نقاط جهان زیان ده بوده و در ایران به دلیل عدم اتخاذ سیاست های درست برای تخصیص یارانه به معدنکاری زغالسنگ و یا جبران زیان معدنکاری زغال در زنجیره صنایع وابسته، صنعت زغالسنگ در شرف نابودی است و کنترل هزینه ها تنها راه سرپاماندن این صنعت است و از آنجا که مسائل ایمنی در دراز مدت حادثه ساز می شوند، به همین دلیل در تصمیم گیری های با مبنای کوتاه مدت، نادیده گرفته می شوند.

متاسفانه در کشور ما مفاهیم به سرعت دچار کج فهمی شده و استفاده از تکنولوژی و متدهای کشورهای پیشرو با مفاهیمی مانند بومی سازی به حاشیه رفته و این منجر به نادیده گرفتن تمامی اصول حفاظتی می شود که سالها در سایر کشورها، نقش اساسی در کاهش حوادث معدنی داشته اند و استفاده ازطراحان و کارشناسان و تجهیزات خارجی به عنوان خط قرمز گروهی که داعیه خودکفایی و بومی سازی دارند، منجر به قطع ارتباط معدنکاری در کشور ما با روندهای سازنده و کارآمد جهانی شده است. استفاده از سیستم های مانیتورینگ از ملزومات معادن زغالسنگ است که در این حادثه دیده می شود که بزرگترین تولید کننده خصوصی زغالسنگ کشور از این سیستم بهره نبرده است. وزارت صمت، ایمیدرو و تهیه و تولید مواد معدنی به عنوان متولیان بزرگترین ذخایر زغالسنگ کشور که یا معادن در اختیار این سازمانهاست یا  طی سیاست های ناپخته خصوصی سازی این معادن و ذخایر در اختیار سایر وزارت خانه ها مانند وزارت کار و رفاه قرار گرفته است یا توسط مناقصه و مزایده های متعدد به سرمایه گذاران و بهره بردارن واگذار شده است، نیز در خصوص کمک به تجهیز و مکانیزاسیون معادن زغالسنگ و نصب سیستم های مانیتورینگ اتوماتیک قدمی برنداشته است.

آموزش نیروی انسانی شاغل در بخش های پر خطر که نیاز به رعایت اصول ایمنی دارند و پایش راهکارهای کاهش ریسک این مشاغل ، منطبق بر نظریات جدید و آموزش ایمنی طبق رویه های نوین، از بنیان های کنترل و کاهش حوادث است که در این سناریو نادیده گرفته شده و نه تنها بودجه ای در این راستا صرف نمی شود، بلکه کیفیت آموزش ها نسبت به سالهای گذشته به مراتب افت کرده است و این در حالی است که مردم این کشور ذاتا با رعایت ایمنی سازگار نبوده و این مهم از رانندگی در خیابانهای شهر تا نگاه مختصری به کارگران عمرانی و سایر فعالیتهای اجرایی کاملا مشهود است.

ما باید بیاموزیم که هیچ مسئله ای سیاه و سفید نبوده و تمامی مسائل پیچیدگی های خاص خود را داشته و در تحلیل شرایط باید پیچیدگی شرایط را در نظر داشته باشیم. گرچه بشر تمایل به سیاه و سفید جلوه دادن شرایط دارد و شرایط دو سویی و مسائل با پاسخ آری و خیر از علایق بشر هستند اما واقعیت جز این بوده و بدون تحلیل های چند وجهی که متکی بر ارزیابی پارامترهای موثر و متنوع در تحلیل هستند، نمی توان اقدام به ریشه یابی مشکلات و حل آنها نمود.

امید است در شرایط مشابه، که قطعا و در آینده نزدیک با آن روبرو خواهیم شد، به جای کلی گویی و نشانه گرفتن انگشت اتهام به سوی همدیگر، به دنبال طرح سوالات سازنده و رفع موانع واقعی مانند نبود بودجه، تحریم های وارده بر کشور، نبود همسویی در سیاست گذاری های مربوطه، نبود نظارت بر اجرای دستورالعمل ها، به روز نبودن روش های آموزش و استقرار ایمنی و بسیاری دیگر عوامل اثرگذار باشیم.