تالیف و گردآوری: محمدرضا نیکوسخن، مدیرعامل شرکت Connection S.r.l ایتالیا

گروه رسانه‌ای پردازش – سازوکار تعدیل مرزی کربن (Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM) به‌عنوان یکی از ابزارهای کلیدی سیاست اقلیمی اتحادیه اروپا طراحی شده است تا از “نشت کربن” جلوگیری کند و شرایط رقابتی برابر میان تولیدکنندگان اروپایی و صادرکنندگان غیراروپایی فراهم آورد. این نظام از سال ۲۰۲۶ وارد مرحله قطعی خواهد شد و به‌طور مستقیم صنعت فولاد را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. اهمیت این سیاست نه‌تنها در حوزه‌ زیست‌محیطی بلکه در عرصه‌ اقتصادی و تجاری نیز قابل‌توجه است، چراکه به بازتعریف قواعد رقابت در بازار جهانی فولاد می‌انجامد.

سازوکار قیمت‌گذاری و گواهی‌ها

بر اساس مقررات، واردکنندگان فولاد به اتحادیه‌اروپا موظف خواهند بود برای هر تن فولاد وارداتی بر اساس میزان انتشار کربن‌نهفته (embedded emissions) گواهی CBAM خریداری و تسلیم کنند. بهای این گواهی‌ها مستقیما به متوسط هفتگی قیمت مجوزهای انتشار سیستم تجارت انتشار اتحادیه‌اروپا (EU ETS) متصل خواهد بود. این طراحی تضمین می‌کند که هزینه‌های مرتبط با انتشار کربن در داخل و خارج اتحادیه هم‌تراز شوند و انگیزه‌ای برای انتقال صنایع به کشورهای دارای سیاست‌های اقلیمی سهل‌گیر باقی نماند.

کسر هزینه‌ کربن پرداخت‌شده در کشور مبدا

درصورتی‌که تولیدکننده‌ غیراروپایی در کشور مبدا قبلا هزینه‌ کربن را پرداخت کرده باشد، واردکننده می‌تواند آن مبلغ را از تعهد CBAM کسر کند. این مکانیسم مانع از پرداخت مضاعف و در عین حال موجب تشویق کشورها به اجرای سیاست‌های مشابه اقلیمی خواهد شد. در عمل،CBAM  نقش یک چهارچوب هماهنگی بین‌المللی را ایفا می‌کند که کشورهای صادرکننده را به همسویی با استانداردهای اتحادیه‌اروپا سوق می‌دهد.

حذف تدریجی تخصیص رایگان مجوزها در اروپا

از سال ۲۰۲۶ تخصیص رایگان مجوزهای انتشار به تولیدکنندگان فولاد اروپایی به‌صورت تدریجی کاهش خواهد یافت و تا سال ۲۰۳۴ به صفر می‌رسد. این تحول به معنای آن است که تولیدکنندگان اروپایی نیز ناگزیر خواهند بود همانند واردکنندگان تمام هزینه‌ انتشار کربن را بپردازند.

 به این ترتیب، اصل “برابری شرایط رقابت” (Level Playing Field) محقق می‌شود و CBAM کارکردی مکمل برای سیستم ETS پیدا می‌کند.

تاثیر بر تولیدکنندگان اروپایی

افزایش هزینه‌های تولید ناشی از حذف مجوزهای رایگان، فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان فولاد اروپایی وارد خواهد کرد. با این حال،CBAM  در بلندمدت می‌تواند به تثبیت جایگاه رقابتی اروپا کمک کند، زیرا مانع از ورود ارزان‌قیمت فولاد با شدت کربن بالا می‌شود. این سازوکار هم‌چنین محرکی برای نوآوری فناورانه در مسیر تولید فولاد سبز به‌ویژه از طریق استفاده از هیدروژن و انرژی‌های تجدیدپذیر، ایجاد خواهد کرد.

ملاحظات کلیدی برای اجرا

• صحت داده‌ها: موفقیت CBAM وابسته به صحت و شفافیت داده‌های انتشار کربن صادرکنندگان غیراروپایی است. هرگونه عدم‌دقت می‌تواند به تضعیف اعتماد و اختلال در اجرای نظام منجر شود.
• قواعد مبنا (Benchmark Rules): کمیسیون اروپا متعهد شده است تا سال ۲۰۲۶ جزئیات بیشتری در مورد قواعد مبنا ارایه دهد. این قواعد مشخص خواهند کرد که چگونه میزان انتشار واقعی یا استاندارد محاسبه‌ شده و چه تعداد گواهی لازم است.

پیامدها برای صادرات اتحادیه‌اروپا

کمیسیون اروپا به‌خوبی آگاه است که اجرای CBAM ممکن است صادرات فولاد اروپا را در رقابت با کشورهایی که سیاست‌های اقلیمی سخت‌گیرانه‌ای ندارند در معرض زیان قرار دهد. به همین دلیل، راهکارهایی برای کاهش اثرات منفی بر صادرات در دست بررسی است. این راهکارها می‌توانند شامل یارانه‌های هدفمند، معافیت‌های محدود یا مکانیسم‌های جبرانی باشند تا توازن میان حفاظت اقلیمی و رقابت‌پذیری حفظ شود.

آغاز رژیم قطعی CBAM از ۲۰۲۶

از اول ژانویه ۲۰۲۶، مقررات قطعی CBAM اجرایی خواهد شد. در این چهارچوب:

• واردکنندگان موظف‌اند میزان انتشار کربن نهفته در فولاد وارداتی را گزارش کنند.
• گواهی‌های متناسب خریداری و سالانه تسلیم شود.
• قیمت گواهی‌ها مستقیما با بازار ETS هم‌بسته خواهد بود.

تحلیل تکمیلی: فرصت‌ها و چالش‌ها

• فرصت‌ها: سازوکارCBAM  می‌تواند به تقویت سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین فولاد کم‌کربن منجر شود و در بلندمدت جایگاه اتحادیه‌اروپا را به‌عنوان پیشگام تولید پایدار تثبیت کند. هم‌چنین این سازوکار می‌تواند انگیزه‌ای برای کشورهای صادرکننده ایجاد کند تا استانداردهای اقلیمی خود را بهبود بخشند.
• چالش‌ها: مشکلات احتمالی شامل دشواری‌های فنی در محاسبه‌ی دقیق انتشار، مقاومت شرکای تجاری، ریسک شکایات در سازمان تجارت جهانی (WTO) و احتمال افزایش قیمت فولاد در بازار داخلی اتحادیه است. مدیریت این چالش‌ها نیازمند هماهنگی دقیق سیاستی و دیپلماسی اقتصادی فعال خواهد بود.

جمع‌بندی

سازوکار تعدیل مرزی کربن از سال ۲۰۲۶ به یکی از ارکان اصلی سیاست اقلیمی و تجاری اتحادیه‌اروپا تبدیل خواهد شد. این نظام با هدف جلوگیری از نشت کربن و ایجاد شرایط رقابتی برابر، هزینه‌ واقعی انتشار را به واردکنندگان تحمیل می‌کند و هم‌زمان تولیدکنندگان داخلی را نیز به پرداخت کامل هزینه‌ انتشار ملزم می‌سازد. موفقیت CBAM بستگی مستقیم به دقت داده‌ها، شفافیت مقررات و توانایی اتحادیه در مدیریت تبعات تجاری بین‌المللی دارد. اگر این سازوکار به‌طور کامل و اثربخش پیاده شود، می‌تواند هم به حفاظت از محیط‌زیست و هم به ارتقای رقابت‌پذیری صنعت فولاد اروپا کمک کند.

با توجه به موارد فوق شرکت CONNECTION S.r.l با همراهی کارشناسان مجرب خود و همکاری با تکنولوگ‌های معتبر اروپایی، دانشگاه پلی‌تکنیک میلان و انجمن متالورژی ایتالیا آمادگی کامل خود را جهت همراهی تولیدکنندگان محترم در طراحی و اجرای پروژه‌های کاهش میزان انتشار کربن، بهینه‌سازی مصرف انرژی، اقتصاد چرخشی، جدا سازی و ذخیره‌سازی کربن و هم‌چنین مشاوره در چگونگی صادرات محصولات به اتحادیه‌اروپا را اعلام می‌دارد.